چشم انداز
پیشزمینه
پس از رویدادهای غمانگیز یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، افغانستان به کانون جنگ جهانی علیه تروریزم و صحنهی یکی از بیسابقهترین تلاشهای دولتسازی بینالمللی بدل شد. برای نخستینبار، منافع امنیتی جهان با آرمان دیرینهی مردم افغانستان برای نظامی نمایندهمحور و قانوناساسیگرا همسو گردید. این همگرایی تاریخی در شهر بنِ آلمان شکل گرفت؛ جایی که در دسامبر ۲۰۰۱، کنفرانس سازمان ملل برای افغانستان نقشهی راهی را برای گذار سیاسی کشور ترسیم کرد. روند بن - که از درون آن، دولتهای انتخابی یکی پی دیگر آمدند - با تصویب قانون اساسی ۲۰۰۴ به اوج امید و نوسازی ملی رسید. با این حال، روند بن از همان آغاز با کاستیهای ساختاری و محاسبات نادرست سیاسی روبهرو بود؛ از تحمیل نظام ریاستیِ متمرکزی که با بافت متنوع اجتماعی افغانستان سازگار نبود، تا مداخلهی بیرویهی بازیگران خارجی - بهویژه نقش نامتوازن زلمی خلیلزاد، فرستادهی افغانتبار ایالات متحده. در نتیجه، این روند به پروژهای بیرونی و نخبگانی تبدیل شد و بازگشت چهرههای بیاعتبار مجاهدین، فاصلهی میان مردم و دولت را ژرفتر ساخت و مشروعیت سیاسی را فرسود.
جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ اجماع شکنندهی منطقهای پیرامون افغانستان را در هم شکست و زمینه را برای بازآرایی جدیدی فراهم کرد که بر محور ضدآمریکاییگری و بازسازی تدریجی شورش طالبان شکل گرفت. در سالهای بعد، «روح بن» جای خود را به آنچه تحلیلگران «خزش دوحه» مینامند داد، روندی دهساله که طالبان را بهمثابهی «دولت در انتظار» مشروعیت بخشید. توافقنامهی دوحه در سال ۲۰۲۰ سرانجام راه بازگشت طالبان به قدرت را در آگست ۲۰۲۱ هموار ساخت و دو دهه تلاش ملی و بینالمللی را بر باد داد. مرحلهی پس از آن، یعنی «توهم دوحه»، با این امید واهی همراه بود که طالبان میتوانند به نیرویی محافظهکار اما توسعهگرا، همکار و پاسخگو بدل شوند. این فرضیه با فاجعهی انسانی، سرکوب سیاسی، آپارتاید جنسیتی و انزوای کامل افغانستان از جامعهی جهانی بهروشنی باطل شد. امروز افغانستان با بحرانی عمیق در عرصههای حاکمیت، مشروعیت و انسانیت روبهروست. فلجبودن سیاستهای جهانی و منطقهای، در کنار پراکندگی نیروهای افغان، ضرورت بازاندیشی بنیادین در استراتژیها برای کاهش این بحرانهای فزاینده را به میان آورده است.
اهداف
دور سیزدهم گفتگوهای امنیتی هرات، بستری خواهد بود برای گفتگوی فراگیر، مستند و آیندهنگر دربارهی مسیر افغانستان و بازتابهای منطقهای و جهانی آن.
این گفتگو در پی آن است تا:
- چشمانداز اصلی «بن» را بازخوانی کند: افغانستانی کثرتگرا، قانوناساسیمحور و صلحجو که در جامعهی منطقهای و جهانی ادغام شده است.
- پیامدهای انباشتهی روند بن، روند دوحه و تحولات منطقهای پس از آن را ارزیابی کند.
- زمینهی نوآوری در سیاستگذاری و هماهنگی میان بازیگران افغانستانی، منطقهای و جهانی را برای پاسخ به بحران چندبعدی افغانستان فراهم آورد.
- اصول شمولگرایی، گشودگی و مسوولیت جمعی را که از آغاز راهنمای این گفتگو بودهاند، بازتایید کند.
محورها و نشستهای کاری
در دور سیزدهم گفتگوهای امنیتی هرات، سیاستگذاران، پژوهشگران، رهبران جامعهی مدنی و صاحبنظران بینالمللی طی دو روز، در نشستهای عمومی، پنلهای تخصصی و برنامههای فرهنگی گردهم خواهند آمد.
پنلهای پیشنهادی شامل این موضوعات است:
۱. تروریزم در عصر «وُکیسم»، هوش مصنوعی و رقابت قدرتهای بزرگ
- بررسی دگرگونی چهرهی تروریزم در بسترهای ایدئولوژیک، فناورانه و ژئوپولیتیکیِ نوین.
۲. زنان مسلمان: عاملیت، هویت و قدرت
ـ واکاوی جایگاه، رهبری و مقاومت زنان در زیر سلطهی رژیمهای سرکوبگر.
۳. مهاجرت: ترس، مسوولیت، همبستگی
ـ پرداختن به پدیدهی آوارگی اجباری و پاسخهای اخلاقی جوامع میزبان.
۴. نسل زد و مقاومت مدنی
ـ بررسی نقش جوانان و کنشگری دیجیتال در شکلدادن به فرهنگهای سیاسی آینده.
۵. قانونگرایی و اجماع ملی
ـ بازاندیشی در مسیر قانون اساسی افغانستان و چشمانداز چارچوبهای سیاسی فراگیر.
۶. پاسخگویی در کمکرسانی
ـ ارزیابی سازوکارهای کمکهای بینالمللی، شفافیت و اقتصاد اخلاقیِ امدادرسانی.
۷. سیاست دیاسپورا و رسانههای مستقل
ـ تحلیل نقش افغانهای مهاجر و رسانههای آزاد در شکلدهی به گفتار عمومی.
۸. افغانستان و پاکستان: دگرگونی چارچوبها؟
ـ واکاوی تحولات دوجانبه و بازآرایی امنیت منطقهای.
۹. رقابت قدرتهای بزرگ: مسوولیتهای مشترک
ـ بررسی امکان تعامل سازندهی قدرتهای جهانی دربارهی افغانستان.
۱۰. دینداری در عصر هوش مصنوعی
ـ تامل در چگونگی دگرگونی ایمان، مرجعیت دینی و جستوجوی معنای انسانی در پرتو فناوری نو.
ساختار و فعالیتها
این گفتگو شامل موارد زیر خواهد بود:
- نشستهای افتتاحیه و اختتامیه با سخنرانیهای کلیدی از سوی سیاستمداران و اندیشمندان برجسته.
- پنلهای تخصصی برای گفتگوهای عمیق سیاستی.
- رونمایی از کتابها و ارائهی پژوهشهای تازه دربارهی افغانستان و مسایل منطقهای.
- شب فرهنگی برای گرامیداشت میراث مشترک هنری، زبانی و فرهنگی افغانستان و همسایگانش.
شرکتکنندگان این نشست:
- رهبران سیاسی، پژوهشگران و نمایندگان جامعهی مدنی افغانستان (در داخل و خارج کشور).
- دیپلماتها و کارشناسان از کشورهای همسایه.
- نمایندگان سازمان ملل، اتحادیهی اروپا و دیگر نهادهای بینالمللی.
- دانشگاهیان، تحلیلگران سیاستی و روزنامهنگاران از جامعهی جهانی.
انتظار میرود که این گفتگو دستاوردهای زیر را در پی داشته باشد:
- بازتعریف و بیان مجدد «چشمانداز بن» در انطباق با واقعیتهای کنونی.
- ارائهی مجموعهای از پیشنهادهای سیاستی برای بازیگران منطقهای و جهانی.
- تقویت شبکههای گفتگو میان کارشناسان افغان و بینالمللی.
- افزایش آگاهی و حمایت از آیندهای حقوقمحور، فراگیر و قانوناساسیگرا برای افغانستان.
اصول راهنما
از نخستین نشست گفتگوی امنیتی هرات (۲۰۱۲ تا ۲۰۲۰) تا نشستهای بعدی آن در دوشنبه (۲۰۲۲ و ۲۰۲۳) و مادرید (۲۰۲۵)، این گفتگو همواره بر ارزشهای شمولگرایی، گشودگی و صداقت فکری استوار بوده است. دور سیزدهم در برلین ادامهی همین میراث خواهد بود و بار دیگر نقش این گفتگو را بهعنوان پلی میان مردم افغانستان، منطقه و جامعهی جهانی تایید خواهد کرد.